Anticholinerge bijwerkingen van geneesmiddelen bij ouderen

Anticholinerge geneesmiddelen

Een geneesmiddel dat wordt ingezet voor de anticholinerge werking staan bekend als anticholinergicum, parasympathicolyticum en acetylcholinereceptor-antagonist. Deze geneesmiddelen worden ingezet voor:


Ongewenste anticholinerge effecten zijn o.a.: accommodatiestoornissen, niet kunnen urineren, een droge mond en/of ogen, obstipatie, onrust en verwardheid.


Er zijn meer dan 600 geneesmiddelen waarvan bekend is dat ze, in meerdere of mindere mate, anticholinerge effecten hebben. Tabel 1 geeft een overzicht van de meest gebruikte middelen. De kans op anticholinerge bijwerkingen wordt groter met het toenemen van de leeftijd, omdat de hoeveelheid acetylcholine afneemt bij het ouder worden en bovendien verlaagd is bij patiënten met de ziekte van Alzheimer en andere vormen van dementie [1, 2]. Daarnaast gebruiken oudere patiënten vaak drie of meer anticholinerge geneesmiddelen tegelijkertijd.





Tabel 1  Veel gebruikte geneesmiddelen met anticholinerge effecten

Cardiovasculair:

Centraal zenuwstelsel:

Gastro-intestinaal:

captopril

alprazolam

atropine

chloortalidon

amitriptyline

cimetidine

digoxine

chloordiazepoxide

ranitidine

diltiazem

codeïne


dipyridamol

clomipramine

Infectieziekten

furosemide

clozapine

ampicilline

hydrochloorthiazide

desipramine

cefalotine

hydralazine

diazepam

cefamandol

isosorbidemononitraat

doxepine

clindamycine

methyldopa

fenobarbital

gentamicine

nifedipine

flurazepam

piperacilline

triamtereen

haloperidol

tobramycine


imipramine

vancomycine

Corticosteroïden:

olanzapine


dexamethason

oxazepam

Antihistaminica:

hydrocortison

oxycodon

hydroxyzine

prednisolon




Respiratoir:

Immunosuppressiva:


theofylline

azathioprine



ciclosporine

Bijwerkingen

De meest voorkomende perifere bijwerkingen zijn [1]:


Centrale bijwerkingen variëren van concentratieproblemen, sedatie en verwardheid tot agitatie, hallucinaties, delier en ernstige cognitieve achteruitgang [1]. Hoewel veel van deze bijwerkingen op zichzelf mild kunnen zijn, leveren ze bij ouderen een aanzienlijke morbiditeit op, die vaak wordt onderschat [3]. Zo kan een droge mond leiden tot een verhoogd risico op ernstige luchtweginfecties, tand- of tandvleesproblemen, een verstoorde voedselinname en een bemoeilijkte spraak.

Visusstoornissen kunnen de oorzaak vormen van valpartijen; urineretentie kan leiden tot infecties en tot (overloop)-incontinentie. Deze gevolgen kunnen op hun beurt weer aanleiding geven tot andere problemen, zoals cognitieve stoornissen of een delier, waardoor het functioneren van de patiënt snel kan verslechteren [4].


Delier

Een delier is een organisch-psychiatrische stoornis die het gevolg is van cerebrale ontregeling door een lichamelijke aandoening of het gebruik van geneesmiddelen. Risicofactoren voor een delier zijn een leeftijd boven 70 jaar, al bestaande cognitieve stoornissen, visus- en gehoorstoornissen, stoornissen van activiteiten van het dagelijks leven en gebruik van alcohol en opiaten. Daarnaast zijn er uitlokkende factoren: infectie, koorts, dehydratie, elektrolytstoornissen, polyfarmacie en het gebruik van (genees)middelen met een anticholinerge werking [5]. Bij ouderen is de kans op een delier dus relatief groot.


Anticholinerg syndroom

Een ernstige bijwerking van anticholinergica is het anticholinerg syndroom, met symptomen als wazig zien, mydriasis (pupilverwijding), hete, droge en rode huid, droge mond, hevige dorst, tachycardie en tachypnoe, hyperpyrexie, convulsies, hevige onrust en hallucinaties, die vaak uitmonden in een delier. Bij een ernstige intoxicatie kan depressie van het centraal zenuwstelsel optreden, met verschijnselen als hypotensie, circulatiestoornissen, ademhalingsdepressie en coma [6].


Anticholinerge bijwerkingen vormen een probleem voor patiënten en kunnen leiden tot gevaarlijke situaties. Ouderen hebben meer risico op het ontstaan van anticholinerge bijwerkingen, omdat de hoeveelheid acetylcholine met de leeftijd afneemt en omdat deze groep patiënten vaak meerdere anticholinerg werkende geneesmiddelen gelijktijdig gebruikt. De morbiditeit ten gevolge van deze effecten kan groot zijn, maar wordt helaas nog vaak over het hoofd gezien. Het is dus belangrijk het gebruik van dergelijke medicatie te beperken of te verminderen en patiënten in te lichten over de risico’s.


Literatuur verwijzing

  1. Tune LE. Anticholinergic effects of medication in elderly patients. J Clin Psychiatry. 2001;62 Suppl 21:11-4.
  2. Yoshida M, Miyamae K, Iwashita H, et al. Management of detrusor dysfunction in the elderly: changes in acetylcholine and adenosine triphosphate release during aging. Urology. 2004;63(3 Suppl 1):17-23.
  3. Feinberg M. The problems of anticholinergic adverse effects in older patients. Drugs Aging. 1993;3(4):335-48.  
  4. Croonen H. Tien vragen over anticholinerge bijwerkingen. Geriater Rob van Marum: “Blijf ouderen met anticholinergica goed volgen”. Pharm Weekbl. 2006;141(24):812-4.
  5. Van der Mast RC, Huyse FJ, Rosier PFWM. Richtlijn ‘Delirium’. Ned Tijdschr Geneeskd. 2005; 149(19): 1027-32.
  6. Informatorium Medicamentorum 2006. Den Haag: KNMP; 2006. p. 812-3.


Bron: zie Pharmaceutisch Weekblad nr. 31|32 4 augustus 2006 voor het volledige artikel.   


Anticholinergic Burden (ACB) scale

1 Mild

2 Moderate

3 Severe

Alimemazine

Amantadine

Amitriptyline

Alverine

Belladonna

Amoxapine

Alprazolam

Carbamazepine

Atropine

Aripiprazole

Cyclobenzaprine

Benztropine

Asenapine

Cyproheptadine

Brompheniramine

Atenolol

Loxapine

Carbinoxamine

Bupropion

Meperidine

Chlorpheniramine

Captopril

Methotrimeprazine

Chlorpromazine

Cetirizine

Molindone

Clemastine

Chlorthalidone

Nefopam

Clomipramine

Cimetidine

Oxcarbazepine

Clozapine

Clidinium

Pimozide

Darifenacin

Clorazepate


Desipramine

Codeine


Dicyclomine

Colchicine


Dimenhydrinate

Desloratadine


Diphenhydramine

Diazepam


Doxepin

Digoxin


Doxylamine

Dipyridamole


Fesoterodine

Disopyramide


Flavoxate

Fentanyl


Hydroxyzine

Furosemide


Hyoscyamine

Fluvoxamine


Imipramine

Haloperidol


Meclizine

Hydralazine


Methocarbamol

Hydrocortisone


Nortriptyline

Iloperidone


Olanzapine

Isosorbide


Orphenadrine

Levocetirizine


Oxybutynin

Loperamide


Paroxetine

Loratadine


Perphenazine

Metoprolol


Promethazine

Morphine


Propantheline

Nifedipine


Propiverine

Paliperidone


Quetiapine

Prednisone


Scopolamine

Quinidine


Solifenacin

Ranitidine


Thioridazine

Risperidone


Tolterodine

Theophylline


Trifluoperazine

Trazodone


Trihexyphenidyl

Triamterene


Trimipramine

Venlafaxine


Trospium

Warfarin



Notes:



Drugs on the Anticholinergic Burden (ACB) scale (versie 2012)

References:

G. v. Laere 08-2020


Ephor website is een initiatief van klinisch geriaters en klinisch farmacologen van de afdeling Geriatrie van het Universitair Medisch Centrum Utrecht - Ephor

Pharmaceutisch Weekblad - nr. 31|32 4 augustus 2006


Anticholinergic Burden - (ACB) calculator

Anticholinergic Burden - 2012 lijst

Naslagwerk en bronvermelding:

pagina 542

index | richtlijnen  | diverse richtlijnen | correct voorschrijven | anticholinerge bijwerkingen van geneesmiddelen | START criteria | STOPP criteria | medicatie review | voorschrijven door VS |

afkortingen recept | off label | reden voorschrijven melden | medisch rekenen


LABORATORIUM

MEDIMO

APOTHEEK & LOGISTIEK

EXTERNE LINKS

RICHTLIJNEN

ARCHIPEL


INDEX

klik hier voor het geven van opmerkingen / aanvullingen

Archipel formularium

https://verpleeghuisformularium.nl

EQUIVALENT DOSERINGEN


NIERFUNCTIE STOORNIS

MENGEN VAN MEDICATIE

RICHTLIJNEN ANTISTOLLING


DIVERSE RICHTLIJNEN